Saturday, April 28, 2007

Nu’ nit Qöyawaysi Mount Lemmon aw rainbow fish hepto

Nu’ nit Qöyawaysi “Mount Lemmon” aw “rainbow fish” hepto. Naat itam Seattle ep yesngwuniqw Qöyawaysi salmon as sowangwu. Pep pam put pas pavan kwangwayva. Nit trout pay pumuy salmon an soniwa. Piw trout nit salmon naatupkom. Trout pi pay tutskwat ep muunanignwu pang qatsiitangwu. Salmon paatuwaqatsit nit muunat ang qatsiitangwu. Salmon muunat ang mooti qatsiitaqw pu’ hihin hoskaytit pu’ puma wukopaahut aw hoyokngwu. Pu’ puma tiiqatsnavotqe’ puma ahoy muuna’am aqw ahoy hoytangwu. Pep puma piw tiiqatstumalaytangwu. Trout puma qa hisat wukovaahut aw sasqa.

Tucson aqwwat taytangwu taawanasvit ep.

Rose Canyon Lake looking northeast.

Oovi Qöyawaysi pumuy naawakna pumuy maatsitaqe'. Su’an soniwnguniqw oovi pumuy tunglayta, pumuy as sowaniqey. Oovi itam panso Mt. Lemmon aw nakwsu. Pep itam “Rose Canyon Lake” aw pitu. Pep pay naat qa hötsiniqw ep “gate” naat aw huur’iwta. Nawus itam aw wayma. Hihin yaap niqw Qöyawaysi maanguyti. Oovi nu’ put tsöpaatat pu’ aqw hoyta. Nit itam aw pitut lomahinta. Yaw pu’ naat yaw panso “trout” panaya. Ephaqam puma panso ahoy “stock”-totangwu. Nit itam “fish”lalwa. Kwangwa’ewti itam. Pay qa sööwunit itam pay itaa “limit” aw pitu.


Pu’ itam pumuy iikwiwkyangw ahoy. Piw qa yaavonit Qöyawaysi maanguyi. Piw nu’ put tsöpaatat pu’ angkw wuuvi. Songqa munqapit ankqw tuuvit aw panhaqam yaavo. Kyanavot nu’ ahoy sikisvet aw pitu. Pay niikyangw nu’ su’ hovivokala. Naat nu’ pay hihin hongvi. Panqw itam ahoy Tucson awi. Pay pan itam panso rainbow fish heeva. Itaakiy ep itam pumuy soosok tuupe’ pu’ pumuy sowa. ‘Is ali rainbow fish!

Saturday, April 07, 2007

Yaqui tiikivet nu’ nit Polimana aw tiimayto.


Se’elhaqw nu’ nit Polimana ‘itaakiy ankqw Pascua Yaqui kiiqö aw tiimayto. Pepephaqw ‘ima Yaqui sinom naap qatsiyungwa. Puma pay as hisat yang Tucson ang pu’ piw Phoenix ang pu’ yuumosa Zunit aw piw pitungwu. Songqa itam Hopiit hakim pangqw Yaqui sinom angk peetu tsoopi. Itam soosoyam haahaqay nimiwmakyangw pu’ Hopit aw pitu. Niqw ima Yaqui sinom pay naat a’ni öqalat hintsatskya. Pay ima panhaqam hinstatskya, niikyang hopoq sino’am an “catholicism” aw somiwta. Ima suupan itamun kaktsintiikivet as tokiltit niikyangw qa pan tiitso. Se’elhaqam talavayniqw ima taataqt wuuhaqwniiqam lööq ang kiisonviy ang lasya. Ang ima taataqt kukuy tutskwat ang haritinuma. Pu’ piw “church” am akqwat suus wuukut pu’ piw tutskwat ang haritinumngwu. Pan ima taataqwt an hoytinuma. Pu’ “church” am aklavo nimiwmaqw pu’ ahoy royaqngwu. Pu’ tsu’ngyam an tsuutikivet ep tsuutsuut kiy’yungwaqat an ima piw “church”-am kiisovit hoopoq ima put himuy’yungwa. Pangqw ima taataqwt put kiihut aqwat wunimangwu. Pan puma Politiikivet an royakngwu niikyangw qa Poliit an wunimangwu. Tawanasavet ep pu’ sukya sowi yamakngwu. ‘I Yaqui sinom aw pas himu. Naat nu’ qa hakiy aw pas it aw yu’a’ayku niikyangw ‘i’ yaw Yaqitsinom aw pas pavan himu. Yaaki sinom yaw ‘I sowi haqami yaw yesniqat maatakna. Pep yaw paahu, piw sihu, pu’ piw nöösiwqat hiihimu, puuvut himu yaw ‘I sowi sinmuy maatakna. It aqw Yaaqui sinom nukurhiita angkqw watqa’. Pan oovi yaw ima hisat nukwangw yeese’ Niikyangw itamun kastilsinom aw pitu. Imuy piw yaw kastiltuwqam hiisay Yaaki sinom qöya. Pay ima piw a’ni hoohongvit kaqleetataqwt sinoytaqe’ oovi imuy qa soosoqtota. Kastsilmuy pu’ piw Mexican government aw piw ima naayawi. Sutsep yaw imuy qöyaniqat aqw kya Kastiilam pu’ Mexican army aw tumalayyungwa. Kaanavot songqa ima put qötoti. Hin kya yuk pitu. Niikyangw President Carter yaw imuy nakwatoyna, yaw ima kya “sinoti”: hinwat kya US Government pan itamun navotngwu. Oovi 1978 ep Yaakisinom “Federally Recognition” aw pitu. Ep ima hiisay kiiqö ep himuytaqe’ pumuy aw naap yaw pang warikyani.

Pu’ pay ima naap hiita aw tumalayta. Lööq “casino” ima pu’ himuyta. “Casino of the Sun” pu’ piw “Casino del Sol”. Pay sun maatsiwta niikyangw sukw Kastiltungwat akw tungwangwu. Lööq Casinot aqw ima siivat ömalalwa. ‘It siivat aqw ima hiihiita yuyku. Pu’ ima soosok hiita naap tumalat yuyku. ‘A’ni tumaltota ima. Pay itamun ima piw nukurkuuyit, pu’ piw nukurpiivat, puuvut hiita aqw naatuhota. Itamun pay hisat pantsatska. Pu’ naap siivat aqw pay ima wuku “social services division” ima yuku. Pep nu’ pu’ tumalayva. Oovi hinwat kya yukiltini. Pay lomahinta tumala. Pan haqw qatsiitaqw pay himu susmataqningwu. Put wuwnit aqw pu’ piw tutuqaywuwnit aqw hakimuy aw tutuwnangwu. Pay pam tumala piw lomahintangwu haqw qa hakiy tuuhotangwunen. Pay oovi pam piw lomatumala. Pay haak yaasavo.